Luật đá luân lưu: thứ tự sút, loạt cân não và cân người

Đá luân lưu là cách phân thắng thua khi một trận loại trực tiếp vẫn hoà sau thời gian thi đấu. Mỗi đội sút năm quả từ chấm phạt đền, hai đội sút xen kẽ. Sau năm lượt mà vẫn bằng nhau, hai đội đá tiếp từng cặp một: lượt nào một đội ghi còn đội kia hỏng thì loạt sút kết thúc. Người Việt gọi giai đoạn này là loạt cân não.

Bộ luật của IFAB, tổ chức soạn luật bóng đá, gọi đây là loạt sút phạt đền (penalty shoot-out) và đặt nó trong Luật 10. Theo Wikipedia, IFAB đưa thủ tục này vào luật tại kỳ họp ngày 27/6/1970. Chi tiết nằm ở cách chọn người sút, cách xử lỗi và một quy định ít người để ý: hai đội phải có số người bằng nhau.

Trước loạt sút: hai lần tung đồng xu

Trọng tài tung đồng xu lần thứ nhất để chọn khung thành sẽ dùng. Khung thành chỉ được đổi khi có lý do an toàn hoặc mặt sân, cầu môn hỏng.

Lần tung thứ hai quyết định thứ tự. Đội thắng được chọn sút trước hay sút sau.

Mỗi đội tự xếp thứ tự người sút và không phải báo trước cho trọng tài. Người được sút chỉ gồm những cầu thủ còn trên sân lúc hết trận, kể cả người tạm ra ngoài vì chấn thương hay chỉnh trang phục. Cầu thủ đã bị thay ra hay bị đuổi khỏi sân không được tham gia.

Trong lúc đá, mọi cầu thủ phải đứng trong vòng tròn giữa sân, trừ người đang sút và hai thủ môn. Thủ môn của đội đang sút đứng ở chỗ vạch cầu môn gặp đường biên vòng cấm, bên ngoài vòng cấm.

Loạt cân não sau năm lượt: trận Đức – Paraguay

Năm lượt đầu có một ngoại lệ dừng sớm. Khi một đội đã ghi nhiều hơn số bàn đội kia có thể ghi kể cả khi sút hết năm quả, loạt sút kết thúc ngay. Vì vậy có những loạt luân lưu chỉ cần bốn lượt.

Nếu sau năm lượt vẫn hoà, hai đội bước vào loạt cân não. Mỗi lượt là một cặp sút, và đội nào ghi nhiều hơn sau cùng số lượt thì thắng. Mọi cầu thủ đủ điều kiện phải sút một lần trước khi có người được sút lần thứ hai. Sang vòng sút mới, đội được đổi thứ tự người sút.

Vòng 32 đội World Cup 2026 ngày 29/6 là một ví dụ. Theo NBC, Đức và Paraguay hoà 1-1 sau 120 phút ở Foxborough. Sau năm lượt hai đội vẫn bằng nhau 3-3; theo Graphic Online, Jonathan Tah sút vọt xà ở lượt thứ sáu, rồi José Canale ghi quả quyết định cho Paraguay. Paraguay thắng 4-3. NBC ghi nhận Đức trước đó thắng cả bốn loạt luân lưu ở World Cup nam.

Cân số người: khi một đội đã nhận thẻ đỏ

Luật 10 buộc hai đội vào loạt sút với số người bằng nhau. Đội đông hơn phải loại bớt người, báo tên và số áo từng người bị loại cho trọng tài. Người bị loại không được sút.

Chung kết FIFA ASEAN Cup ngày 5/10/2026 là tình huống như vậy. Theo Bernama, hậu vệ Thái Lan Nicholas Mickelson nhận thẻ vàng thứ hai ở phút 81, nên Thái Lan chỉ còn mười người khi trận đấu kết thúc. Theo Luật 10, Indonesia phải rút một cầu thủ khỏi danh sách trước loạt sút. Indonesia sau đó thắng luân lưu 4-2.

Quy định này giúp đội ít người không phải dùng lại người sút sớm hơn. Diễn biến 120 phút của trận chung kết ấy nằm ở bài hiệp phụ bao nhiêu phút.

Thủ môn là ngoại lệ duy nhất về thay người. Thủ môn chấn thương trước hoặc trong loạt sút được thay bằng chính người đã bị loại để cân số, hoặc bằng thủ môn dự bị nếu đội còn suất thay. Cầu thủ khác không thể tiếp tục thì không được thay. Chi tiết suất thay có ở bài luật thay người trong bóng đá.

Lỗi làm quả sút bị tính hỏng hoặc đá lại

Quả sút kết thúc khi bóng dừng lăn, ra ngoài sân hoặc trọng tài dừng vì có lỗi. Khác với phạt đền trong trận, bóng bật ra từ cột dọc hay thủ môn không được đá bồi.

Thẻ vàng nhận trong trận không chuyển sang loạt sút. Cầu thủ đã có một thẻ vàng mà bị thêm một thẻ trong loạt luân lưu vẫn được ở lại.

Sút trước có lợi hơn không

Câu hỏi này từng khiến IFAB thử đổi luật. Một nghiên cứu được Wikipedia dẫn cho thấy đội sút trước thắng 60 % số loạt luân lưu, vì đội sút sau thường phải sút trong thế bị dẫn.

IFAB vì thế cho thử thứ tự ABBA từ tháng 5/2017: đội A sút quả đầu, đội B sút quả hai và ba, rồi tới A, giống loạt tie-break trong quần vợt. Tại kỳ họp ở Glasgow tháng 11/2018, theo Inside World Football, IFAB ghi nhận không có ủng hộ mạnh vì thủ tục phức tạp, nên ABBA không còn là lựa chọn cho các giải.

Các nghiên cứu sau này cũng không cùng kết luận. Một khảo sát trên hơn 2.000 loạt luân lưu thấy đội sút trước chỉ thắng 51,48 %, và một nghiên cứu năm 2024 không thấy lợi thế sút trước ở bóng đá châu Âu hiện đại. Kết quả các trận phân định bằng luân lưu được ghi chú Pen trên trang kết quả bóng đá của 7Bong.

Câu hỏi thường gặp

Đá luân lưu mấy quả? Mỗi đội năm quả, sút xen kẽ. Loạt sút dừng sớm nếu một đội đã không thể bắt kịp; hoà sau năm lượt thì đá từng cặp tới khi có đội hơn sau cùng số lượt.

Thủ môn có được sút luân lưu không? Có. Thủ môn là cầu thủ trên sân lúc hết trận nên đủ điều kiện sút, và một cầu thủ đủ điều kiện cũng được đổi chỗ với thủ môn để bắt.

Bàn thắng luân lưu có tính vào tỷ số trận không? Không. Luật 10 ghi loạt sút diễn ra sau khi trận đấu đã kết thúc, nên tỷ số trận giữ nguyên, kết quả luân lưu được ghi riêng.