xG là gì? Giải mã từ trận Saudi Arabia hạ Argentina

Lusail, ngày 22/11/2022. Saudi Arabia ngược dòng thắng Argentina ở trận ra quân World Cup, chặn đứng chuỗi bất bại kéo dài của đội bóng có Messi. Tỷ số ai cũng nhớ. Con số đi kèm thì ít người để ý: theo Opta, tổng xG của Saudi Arabia cả trận chỉ là 0,14.

Hai bàn thắng, từ những cơ hội cộng lại chưa bằng một phần bảy bàn. Opta Analyst xếp đó là mức xG thấp nhất của một đội thắng trận World Cup trong kho dữ liệu của họ, thấp hơn cả 0,20 mà Nhật Bản để lại khi thắng Cameroon năm 2010.

Muốn hiểu vì sao một trận có thể lệch tới vậy, phải quay về chính định nghĩa.

Con số 0,14 được cộng từ đâu

xG, viết tắt của expected goals (bàn thắng kỳ vọng), chấm từng cú sút bằng xác suất thành bàn, trên thang từ 0 tới 1. Cách chấm dựa vào lịch sử: mô hình tìm những cú sút có hoàn cảnh tương tự trong quá khứ và đếm xem bao nhiêu phần trong số đó đã vào lưới. Cộng giá trị mọi cú sút trong trận, ta có xG của cả đội.

Theo bài giải thích của Opta Analyst, mô hình hiện hành của Opta học từ gần một triệu cú sút ở 40 giải đấu và xét hơn 20 biến. Các biến chính gồm khoảng cách và góc sút, vị trí thủ môn, mức độ khung thành bị che khuất, sức ép của hậu vệ, kiểu dứt điểm và pha bóng ngay trước cú sút.

Đặt vào trận Lusail, 0,14 có nghĩa là Saudi Arabia gần như không có cơ hội nào “đẹp”. Cả hiệp một họ không tung ra nổi một cú sút. Bàn gỡ của Saleh Al-Shehri đến từ cú dứt điểm đầu tiên của đội. Bàn quyết định của Salem Al-Dawsari là cú cứa lòng từ góc vòng cấm, kiểu cú sút mà mô hình luôn định giá thấp vì đa phần những pha như thế đi chệch hoặc bị chặn.

Phía Argentina: một quả phạt đền và bảy lần cờ phất

Argentina dẫn trước từ phút thứ mười nhờ quả phạt đền của Messi. Với Opta, mọi quả phạt đền mang cùng một giá trị cố định là 0,79, phản ánh tỷ lệ sút thành công trong lịch sử. Riêng cú sút ấy đã nặng gấp hơn năm lần toàn bộ xG của đối thủ.

Phần còn lại của thế trận mới là chỗ xG “không nhìn thấy”. Saudi Arabia dâng hàng thủ rất cao, và Argentina bị bắt việt vị bảy lần ngay trong hiệp một theo thống kê của Opta. Một pha chạy chỗ bị cờ cắt ngang trước khi kịp dứt điểm thì không bao giờ thành cú sút, nên không góp gì vào xG. Cách trọng tài đo những pha ấy được giải thích ở bài việt vị là gì.

Bài học đầu tiên: xG chỉ chấm những cú sút đã xảy ra, không chấm đường chạy hay đường chuyền cuối bị cắt.

Cùng một cú sút, mỗi mô hình chấm một giá

Không tồn tại “con số xG chính thức”. Mỗi nhà cung cấp dữ liệu dựng mô hình riêng, và độ lệch lộ ra ngay ở tình huống đơn giản nhất. Theo trang giải thích của Hudl StatsBomb, phần lớn mô hình chấm quả phạt đền ở mức 0,76.

Bản nâng cấp mô hình của chính StatsBomb dùng mức 0,78, còn Opta là 0,79 như đã nói. Ba giá cho cùng một cú đá từ chấm phạt đền.

Khác biệt lớn hơn nằm ở dữ liệu đầu vào. StatsBomb đưa ví dụ một cú sút được mô hình cơ bản chấm 0,30, nhưng khi biết thêm thủ môn đã bị kéo khỏi vị trí, giá trị của chính cú sút đó lên 0,65. Mô hình đầy đủ hơn biết thêm vị trí thủ môn, vị trí từng cầu thủ trong khung hình và độ cao cú sút.

Hệ quả thực tế: đừng ghép xG lấy từ hai nguồn rồi đem so với nhau. Một đội “vượt xG” theo nguồn này có thể chỉ ngang xG theo nguồn kia.

Những điều xG không hứa hẹn

Opta viết thẳng trong bài giải thích của mình: đội có xG cao hơn trong một trận không có nghĩa là đáng lẽ phải thắng, vì chỉ số chỉ đo chất lượng cơ hội chứ không đo kết quả. StatsBomb nhắc rằng phần lớn giải chỉ có chừng hai rưỡi tới ba bàn mỗi trận, trong khi số cú sút nhiều gấp khoảng mười lần, nên một trận đơn lẻ khó nói điều gì chắc chắn.

xG cũng không biết ai đang sút. StatsBomb cho rằng với mẫu đủ lớn vẫn tách ra được vài chân sút dứt điểm giỏi hơn hẳn, nhưng đa số cầu thủ nằm sát mức trung bình. Tiền đạo hay khác người ở chỗ tạo ra cú sút từ vị trí có giá trị. Cú cứa lòng của Al-Dawsari là kiểu khoảnh khắc mô hình cố tình không thưởng thêm.

Cuối cùng, xG dừng lại đúng lúc bóng rời chân. Muốn chấm cả độ hiểm của đường bóng, vào góc chết hay đi thẳng vào người thủ môn, người ta dùng một chỉ số khác là post-shot xG, chủ yếu để đánh giá thủ môn.

Khi nào xG đáng nghe

Argentina thua trận mở màn dù tạo ra nhiều cơ hội chất lượng hơn hẳn. Gần một tháng sau, chính đội ấy vô địch World Cup sau trận chung kết hoà Pháp 3-3 và thắng trên chấm luân lưu ngày 18/12/2022.

Một trận lệch không nói lên thực lực; sáu, bảy trận lệch cùng một chiều thì đáng xem lại. Cách dùng hợp lý là cộng dồn xG qua nhiều vòng rồi đặt cạnh số bàn thực tế. StatsBomb coi xG là thước đo dự báo phong độ tương lai tốt hơn cả hiệu số bàn thắng hiện tại.

Ngược lại, đừng dùng xG để phán một chuỗi trận ngắn. Năm trận gần nhất có thể đánh lừa người đọc theo nhiều kiểu, và bài cách xem phong độ 5 trận gần nhất đi qua từng cái bẫy.

Khi xem lại một vòng đấu trên trang kết quả của 7Bong, tỷ số cho biết ai thắng; xG tra thêm từ nguồn thống kê cho biết chiến thắng ấy có dễ lặp lại hay không. Đặt cả hai cạnh bảng xếp hạng là thấy ngay đội nào đang đứng cao hơn sức mình.

Câu hỏi thường gặp

xG của một cú sút cao nhất là bao nhiêu? Về lý thuyết là 1, tức cơ hội chắc chắn thành bàn. Những pha đệm bóng vào khung thành bỏ trống ở cự ly rất gần mới tiến sát mức ấy; ngay cả quả phạt đền cũng chưa tới 0,8.

Post-shot xG khác xG ở điểm nào? xG chấm cơ hội lúc bóng rời chân. Post-shot xG chấm sau khi cú sút đã đi, tính thêm hướng bóng vào khung thành, nên cú sút ra ngoài mang giá trị bằng 0. Chỉ số này chủ yếu dùng để đo khả năng cứu thua của thủ môn.

Vì sao đội có xG thấp hơn vẫn thắng? Vì một trận có quá ít bàn để xác suất kịp cân lại. Saudi Arabia thắng Argentina với 0,14 xG là ví dụ cực đoan, còn những trận thắng với xG thấp hơn đối thủ thì vòng đấu nào cũng có. Chỉ khi gom nhiều trận, độ lệch ấy mới mang ý nghĩa.